کتراگیشی چیست؟ آیین آفتاب‌خواهی غرب مازندران

کتراگیشی یا «کترا گیشی» در روایت‌های رامسر، آیینی برای بند آمدن باران و باز شدن هوا بود. وقتی بارانِ چندروزه به فصل دروی برنج می‌خورد و دسته‌های شالی خیس می‌ماندند، بچه‌ها در کوچه‌ها راه می‌افتادند و برای آفتابی شدن هوا هم‌خوانی می‌کردند. صورت‌هایی از این رسم در غرب مازندران و شرق گیلان روایت شده است.

کتراگیشی در رامسر چگونه برگزار می‌شد؟

محمدولی تکاسی در نوشته‌هایش دربارهٔ شالیکاری رامسر، ماجرا را از اواخر مرداد و اوایل شهریور شروع می‌کند؛ وقتی برنج رسیده بود و کشاورز برای درو به هوای مساعد نیاز داشت. در یکی از روایت‌های او، بزرگ‌تری با لباس کهنه همراه بچه‌ها بود. در روایت دیگری، بچه‌ها یکی از اعضای گروه را آراسته و پشت سرش راه می‌افتادند. این دو توصیف نشان می‌دهد حتی در روایت‌های یک محدوده، شکل پیش‌افتادن گروه می‌توانست فرق کند.

«کترا» در واژگان محلی رامسر به کفگیر چوبی گفته می‌شود. گروه با کفگیر یا ملاقهٔ چوبی بر تشت یا دیگ می‌زد و بندهایی برای بند آمدن باران می‌خواند. در یکی از بندهای ثبت‌شده، نگرانی از پوسیدن دسته‌های برنج به زبان آواز درآمده است. همین اشاره نشان می‌دهد خواستهٔ گروه چقدر به کار شالیزار وابسته بود.

شالیزاری در مازندران؛ زمینهٔ کشاورزی آیین

همسایه‌ها چه نقشی داشتند؟

در روایت تکاسی، همسایه‌ها به گروه چیزهایی مانند برنج، گندم، نقل یا نبات می‌دادند. پایان کار هم گاهی در آشپزخانه بود؛ با بخشی از خوراکی‌ها آش نذری می‌پختند و میان همسایه‌ها تقسیم می‌کردند. به این ترتیب، نگرانی یک خانواده برای برداشت محصول به کاری جمعی در محله تبدیل می‌شد.

نمای نزدیک خوشه‌های رسیدهٔ برنج؛ تصویر زمینه‌ای

فرق کتراگیشی با شیلون چیست؟

در روایت‌های آفتاب‌خواهی رامسر، کتراگیشی با بارانِ طولانی و درخواست هوای آفتابی پیوند دارد. در روایت‌های باران‌خواهی مازندران، مردم هنگام کم‌بارشی برای طلب باران گرد هم می‌آمدند و از نام «شیلون» یا «شیلان» هم استفاده می‌کردند. نام‌ها و جزئیات در آبادی‌ها یکسان نیستند و موقعیت هر روایت معنی آن را روشن می‌کند.

شالیزارهای لفور مازندران

امروز کجا می‌توان با این آیین آشنا شد؟

برای شنیدن روایت رامسر، نوشته‌های محمدولی تکاسی دربارهٔ شالیکاری و آیین‌های محلی نقطهٔ شروع خوبی است. موزهٔ میراث روستایی گیلان نیز در اردیبهشت ۱۳۹۸ نمایشی با عنوان «کترا گیشه» برگزار کرد که کودکان در آن ساخت عروسک قاشقی و ترانه‌های آیین را تمرین کردند. این نمونه به بازآفرینی آیین در گیلان مربوط است. برای دیدن اجرای تازه، برنامهٔ همان سال را از برگزارکننده بررسی کنید.

در سفر به غرب مازندران، اگر فرصت گفت‌وگو با شالیکار یا راوی محلی پیش آمد، از زمان درو، نام ابزار و واژه‌هایی که در هم‌خوانی به کار می‌رفت بپرسید. تصاویر شالیزارهای مازندران و نماهای نزدیک خوشهٔ برنج برای نشان دادن زمینهٔ کشاورزی این آیین آمده‌اند.

اقامت برای ادامهٔ سفر در مازندران

اگر برای سفر به ساحل مرکزی مازندران برنامه دارید، گزینه‌های اجاره ویلا در دریاکنار و اجاره ویلا در خزرشهر را براساس مسیر رفت‌وآمد و فاصله تا ساحل مقایسه کنید. جست‌وجوی اقامتگاه در مقصدهای دیگر از صفحهٔ اصلی ویلایار در دسترس است.