چادرشب بافی قاسمآباد؛ نقشها و دستگاه پاچال
چادرشب بافی قاسمآباد؛ نقشها و دستگاه پاچال
معرفی هنر و جایگاه قاسمآباد
چادرشببافی در قاسمآبادِ بخش چابکسر شهرستان رودسر صرفاً تولید یک پارچه رنگارنگ برای فروش به مسافر نیست. این دستبافته با کار زنان و خانوادههای روستا پیوند دارد و بخشی از دانش فنی آن در محیط خانه انتقال یافته است. پارچه از کنار هم قرارگرفتن تارهای طولی و پودهای عرضی بر دستگاه سنتی ساخته میشود. شکل رنگبندی و نظم نقشها برای بافنده همانقدر اهمیت دارد که استحکام بافت؛ به همین دلیل دو پارچه ظاهراً شبیه ممکن است از نظر جنس نخ، روش بافت و زمان صرفشده یکسان نباشند.
ثبت جهانی به چه معناست؟
در بهمن ۱۳۹۸ اعلام شد که قاسمآباد از سوی شورای جهانی صنایعدستی بهعنوان روستای جهانی چادرشببافی شناخته شده است. این عنوان متعلق به شبکه شهرها و روستاهای جهانی صنایعدستی است و نباید با «ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو» یکی گرفته شود. ارزش ثبت برای گردشگر این است که محصول را در پیوند با کارگاه، آموزش مهارت و زیست روزانه بافندگان بشناسد؛ نه اینکه تصور کند کل روستا یک موزه با ساعت بازدید ثابت است.
پاچال، چله و ماکو؛ ابزارهای اصلی
نام دستگاه سنتی چادرشببافی در منابع پژوهشی «پاچال» است. تارها روی دستگاه کشیده میشوند و با کمک وردها و حرکت پود از میان تارها، بافت شکل میگیرد. ماکو حامل نخ پود است و بخشهایی مانند شانه به نظمدادن و کوبیدن رجهای بافت کمک میکنند. در شیوههای دووردی و چهاروردی تعداد سازوکارهای جداکردن تار تفاوت دارد؛ بنابراین برای تشخیص روش بافت یک محصول بهتر است خود بافنده درباره دستگاه توضیح دهد. دیدن یک دستگاه خاموش، جای مشاهده کار واقعی روی آن را نمیگیرد.

مراحل بافت و ریشه نقشها
پیش از بافت، نخ آماده و در صورت نیاز دور ماسوره پیچیده میشود؛ سپس چلهکشی و قرارگیری تارها روی دستگاه انجام میگیرد. بافنده در طول کار با انتخاب نخ پود و ترتیب بالا و پایین رفتن تارها، راهراهها، خانهها و نقشهای هندسی را پدید میآورد. پژوهشهای دانشگاهی درباره چادرشب قاسمآباد به ارتباط نقشمایهها با محیط زندگی و فرهنگ محلی اشاره دارند. بهتر است هر نشانه را بدون شاهد به مفهوم افسانهای یا آیینیِ قطعی نسبت ندهیم؛ معنا و نام طرح میتواند با روایت خود هنرمند روشنتر شود.
چادرشب اصیل چه تفاوتی با پارچه صنعتی دارد؟
ظاهر چهارخانه یا رنگ قرمز بهتنهایی اصالت را ثابت نمیکند. در خرید دستبافت، یکنواختی منطقی رجها، سلامت لبهها، جنس نخ، ثبات رنگ و کاربرد محصول را بررسی کنید. ممکن است پارچهای با مواد جدید روی پاچال بافته شده باشد؛ این موضوع لزوماً به معنای تقلب نیست، ولی باید صادقانه توضیح داده شود. پرسش درست از فروشنده این است که «چه کسی بافته، روی چه دستگاهی، با چه نخی و برای چه کاربردی؟»؛ قیمتگذاری هم به اندازه، جنس و زحمت بافت بستگی دارد.
برای دیدن بافت زنده کجا برویم؟
نقطه شروع سفر، محدوده قاسمآباد نزدیک چابکسر در شرق گیلان است. اما کارگاههای خانگی لزوماً درِ باز و برنامه گردشگری منظم ندارند. پیش از حرکت، از یک مرکز فروش معتبر یا هنرمند محلی درباره امکان مشاهده کارگاه پرسوجو کنید. اگر اجازه ورود پیدا کردید، ابتدا درباره عکاسی، فیلمبرداری، لمس دستگاه و زمان گفتوگو اجازه بگیرید. در برخی خانهها دستگاه با زندگی خانوادگی در یک فضا قرار دارد و مرز فضای عمومی و خصوصی بسیار مهم است.

راهنمای خرید از خود هنرمند
خرید مستقیم میتواند راهی برای شناخت سازنده و حمایت از انتقال مهارت باشد. اما پیش از پرداخت، کاربردتان را روشن کنید: برای رومیزی، پوشش تزئینی یا هدیه، اندازه و جنس مناسب فرق میکند. اگر محصول نیازمند شستوشو است، روش مراقبت و امکان رنگدهی را از بافنده بپرسید. گرفتن مشخصات سازنده یا کارت کارگاه برای خرید بعدی مفید است. کیفیت بالاتر همیشه به معنای نقش شلوغتر نیست؛ گاهی یک بافت ساده و دقیق، استفاده روزمره بهتری دارد.
چه زمانی و چگونه سفر را برنامهریزی کنیم؟
در سفر به شرق گیلان، رطوبت و بارش میتواند جابهجایی میان روستاها را کند کند؛ همراه داشتن پوشش مناسب باران و کفش راحت مفید است. برای یک بازدید فرهنگی، زمان بیشتری از توقف کوتاه کنار جاده در نظر بگیرید تا در صورت فراهمشدن امکان، درباره نخ، نقش و شیوه نگهداری گفتگو کنید. اگر کارگاه در روز سفر در دسترس نبود، فروشگاههای معرفیشده توسط خود بافندگان گزینه مناسبتری از ورود بدون اجازه به حیاط خانهها هستند.
عکاسی، احترام به بافنده و روایت درست
در بازدید از کارگاه چادرشببافی، دستگاه «پاچال»، حرکت دستهای بافنده و نقش پارچههای آماده از جذابترین جزئیات دیدنیاند. اگر امکان مشاهده مراحل کار وجود داشت، پیش از عکسگرفتن اجازه بگیرید و درباره منشأ و جنس پارچه سؤال کنید. هر بافت چهارخانهای لزوماً محصول قاسمآباد نیست؛ شناخت محل تولید و توضیح هنرمند به انتخاب سوغاتی اصیل کمک میکند.

پیشنهاد یک نیم روز فرهنگی در شرق گیلان
بهجای جمعکردن تعداد زیادی نقطه روی نقشه، برنامه را حول یک بازدید کارگاهی هماهنگشده بچینید. صبح یا عصر با هماهنگی هنرمند وقت بازدید بگیرید، پس از گفتوگو یک نمونه پارچه یا عکس نقش را بررسی کنید و در ادامه از بازار محلی یا مسیرهای شناختهشده پیرامون چابکسر دیدن کنید. بازدید را زمانی تمام کنید که کارگاه بتواند بدون مزاحمت فعالیت معمولش را ادامه دهد. این شیوه برای شناخت یک هنر زنده از گردش شتابزده مفیدتر است.
پرسشهای متداول
آیا روستای قاسم آباد در یونسکو ثبت شده است؟
عنوان جهانی قاسمآباد متعلق به شورای جهانی صنایعدستی است و با فهرست میراث جهانی یونسکو تفاوت دارد.
برای تشخیص چادرشب دستبافت چه سؤالی بپرسیم؟
درباره نام بافنده، دستگاه پاچال، جنس نخ و کاربرد محصول سؤال کنید؛ ظاهر چهارخانه بهتنهایی کافی نیست.
آیا ورود به کارگاه بافندگی آزاد است؟
خیر، بسیاری از کارگاهها در خانهها قرار دارند و برای بازدید و عکاسی باید قبلاً هماهنگ کنید.
گزینههای اقامت و ادامه سفر
اگر برای دیدن چادرشببافی قاسمآباد سفر میکنید، کارگاه موردنظر را پیش از حرکت هماهنگ کنید و محل اقامت را در محدوده رودسر و چابکسر انتخاب کنید. در راهنمای اجاره ویلا در شمال میتوانید انواع اقامتگاه را ببینید و در فهرست ویلاهای ویلایار ظرفیت و قوانین هر ملک را جدا بررسی کنید. راهنمای اقامت در گیلان برای مقایسه شهرها مفید است و برای روزی مستقل در طبیعت، ویلاهای جنگلی را ببینید. اقامتگاههای تالش در غرب استاناند و برای بازدید از کارگاه قاسمآباد لزوماً نزدیک نیستند.
دیدگاهها و نظرات خود را بنویسید
نظری یافت نشد...
همین الان نظر خودت رو ثبت کن!
ویلاهای مرتبط
اقامتگاههای پیشنهادی مرتبط با این مطلب